Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ
Ο Βενιαμίν Λέσβιος πέθανε το 1824, διακόσια δύο χρόνια πριν, έτος που η Ελληνική Επανάσταση βρίσκονταν σε εξαιρετικά κρίσιμο σημείο. Η συνεισφορά του θα ‘λεγα πως έχει μελετηθεί επαρκώς[1]. Ωστόσο, υπάρχουν πτυχές του έργου που μένουν ακόμη ανεξερεύνητες, όπως η χειρόγραφη παράδοση των έργων. Ο Βενιαμίν υπήρξε ένας από εκείνους τους επώνυμους που, κατά κύριο λόγο, τόσο στο διδακτικό – συγγραφικό έργο του όσο και στο πολιτικό – πολεμικό, δεν κινήθηκαν από ταξικά ή οικονομικά κριτήρια, από αυτά δηλαδή που βρίσκουν θέση στα «δεσμά ορισμένων δογμάτων», όπως έλεγε σε μια ομιλία του ο αείμνηστος Κωνσταντίνος Τσάτσος, αλλά «από πνευματική έξαρση, από το ακατάλυτο κίνητρο της ηθικής και κοινωνικής ελευθερίας, από τη δύναμη εκείνη ακριβώς, που κάνει τον άνθρωπο να ξεπερνά τα όρια της φύσεως και να μπαίνει στο χώρο της Ιστορίας»[2].
Η Λέσβος και οι Κυδωνίες, από τις αρχές του 19ου αιώνα, χάρη στον Βενιαμίν Λέσβιο βρέθηκαν πολύ κοντά στα προτάγματα του Ευρωπαϊκού και του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Ωστόσο, η ιστορική έρευνα των τελευταίων χρόνων, στο προσκήνιο κάνει γνωστό έναν ακόμη όρο, αυτόν του «Αιολικού Διαφωτισμού». Μαθητές του Βενιαμίν από τη Λέσβο και τον ευρύτερο Μικρασιατικό χώρο, αλλά και λόγιοι που εμπνεύστηκαν από το έργο του –ένας από αυτούς ήταν ο εκ Μανταμάδου Σταυράκης Αναγνώστου, ο οποίος εξέφραζε τον θαυμασμό του τοποθετώντας τον στη σειρά των «νεωτέρων της Λέσβου τέκνων», περιγράφοντάς τον ως άνδρα «μετριόφρονα», «ακτήμονα», «φιλόκαλο», «ελεύθερο», «λίαν ευτράπελο», «ευγλωττότατο εκ φύσεως και λίαν τολμηρό», «εν ενί λόγω αληθή Έλληνα» και «μέγα φιλόσοφο»[3]- μαθητές λοιπόν του Βενιαμίν, σε χειρόγραφη μορφή διέσωσαν το έργο του. Ο αείμνηστος Γιάννης Καράς στους δύο πρώτους τόμους του έργου του Οι επιστήμες στην Τουρκοκρατία[4] καταγράφει τον πλούσιο αριθμό αυτών σε διάφορες βιβλιοθήκες της Ελλάδας και, βέβαια, στην Ιστορική Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου Μυτιλήνης, στην οποία απόκεινται πέντε χειρόγραφα, τα υπ. αρ. 11, 14, από την καταγραφή του Αθανάσιου Παπαδόπουλου - Κεραμέως[5] και 13 (15), 15 (17), 40 (42) και 44 με την νέα αρίθμηση του έκανε ο Αθανάσιος Τσερνόγλου. Τα δύο πρώτα, το 11 και το 14 έλειπαν την εποχή που ο Τσερνόγλου κατέγραφε τον χειρόγραφο και έντυπο πλούτο της Ιστορικής Βιβλιοθήκης. Αμφότερα δίτομα, 334+598 σελίδες ο πρώτος τόμος και 170+286 ο δεύτερος, περιείχαν την Φυσική του Βενιαμίν. Γραφέας του δεύτερου τόμου αναφέρεται ο ιερομόναχος Πολύκαρπος, πιθανόν μαθητής του Βενιαμίν, με την ενθύμηση ότι άρχισε να το γράφει από τις 7 Νοεμβρίου του 1804 και να το τελειώνει στις 11 Οκτωβρίου του 1805. Αξίζει να σημειωθεί ότι, ήταν κτήμα του Μελέτιου Φωτίου, λόγιου Μητροπολίτου Μυτιλήνης. Κατά τον Τσερνόγλου τα εν λόγω χειρόγραφα είναι πιθανόν να είχε δανειστεί στις αρχές του 20ού αιώνα -γύρω στα 1904- ο Μιχαήλ Στεφανίδης. Ο Τσερνόγλου αναφέρει ότι στα 1990, σε συρτάρι της Ιστορικής Βιβλιοθήκης, είχε βρεθεί χειρόγραφο τετράδιο το οποίο επιγράφονταν «Σημείωσις των εις διαφόρους δανεισθέντων και μη επιστραφέντων βιβλίων», όπου από το 1878 έως το 1908 ήσαν καταγραμμένα βιβλία και χειρόγραφα. Σ’ αυτό το τετράδιο, στη σελίδα 9, αναφέρεται το όνομα του Μιχαήλ Στεφανίδη, γνωστού καθηγητή των φυσικών επιστημών και του Πανεπιστημίου Αθηνών, να έχει δανεισθεί τη Φυσική του Βενιαμίν, το υπ. αρ. 11 δηλαδή χειρόγραφο. Στους δανειζόμενους χειρόγραφα και βιβλία αναφέρεται και το όνομα του γυμνασιάρχη Ιωάννη Ολύμπιου. Όπως γράφει ο Τσερνόγλου: «τα πλείστα είχε δανεισθή, και ωρισμένα ουδέποτε επέστρεψεν»[6]. Σημειωτέον ότι δύο χειρόγραφα της Φυσικής, εδώ στη Λέσβο, βρίσκονται το ένα στη βιβλιοθήκη της Μονής Λειμώνος και το άλλο στη βιβλιοθήκη της Λέσχης Πλωμαρίου. Της τελευταίας, χάρη στην μεγάλη αγάπη που προς το Βενιαμίν είχε ο αείμνηστος Ξενοφών Μαυραγάννης, πρόεδρος για πολλά χρόνια της Λέσχης Πλωμαρίου, έγινε φωτοαναστατική έκδοση το 2008. Έχω τη γνώμη πως είναι πια καιρός να συγκροτηθεί μια ομάδα ειδικών ερευνητών, με καλή γνώση του έργου του Βενιαμίν, η οποία θα φροντίσει να κάνει μια κριτική έκδοση της Φυσικής. Αυτό, βέβαια, προϋποθέτει και την αντιπαραβολή όλων των χειρογράφων της Φυσικής, τα οποία διάσπαρτα βρίσκονται σε άλλες βιβλιοθήκες.
Ο Τσερνόγλου στον κατάλογο των χειρογράφων της Ιστορικής Βιβλιοθήκης κάνει διπλή αρίθμηση. Και τα 74 χειρόγραφα καταγράφονται με διπλή αρίθμηση, παραλείπονται τα απολεσθέντα του Βενιαμίν, δηλαδή τα υπ. αρ. 11 και 14. Μέχρι τον αριθμό 10 ή αρίθμηση είναι 10. (10). Από τον αριθμό 11 είναι 11. (12). Ωστόσο, χρειάζεται να γίνει ένα νέος κατάλογος, πιο αναλυτικός σε περιγραφή του περιεχομένου των χειρογράφων.
Εκτός των απολεσθέντων χειρογράφων, όπως παραπάνω ετόνισα, στην Ιστορική Βιβλιοθήκη απόκεινται άλλα τέσσερα. Πρόκειται για τα υπ’ αρ. 13. (15), 15. (17), 40. (42) και 44 σύμφωνα με την αρίθμηση του Τσερνόγλου. Δύο από αυτά είναι χειρόγραφα που περιέχουν μαθήματα Άλγεβρας και ένα Στοιχεία Αριθμητικής, όλα του 19ου αιώνα[7]. Το υπ. αρ. 11. (12), κατά τον Τσερνόγλου, κακώς ο Παπαδόπουλος - Κεραμεύς το αποδίδει στον Βενιαμίν. Κτήμα του μαθητή του Ιγνάτιου Μυτιληναίου, με 107 φύλλα και τέσσερεις πίνακες στο τέλος, περιέχει προβλήματα Α΄ βαθμού και corpus αλγεβρικών σημειώσεων από διάφορους συγγραφείς, αδήλου συγγραφέως. Το υπ. αρ. 40. (42) ο Παπαδόπουλος – Κεραμεύς το αποδίδει στον Βενιαμίν. Γραμμένο στις αρχές του 19ου αιώνα, εκ 156 φύλλων περιέχει την Άλγεβρα του Βενιαμίν. Στην ίδια γραμμή κινείται και το υπ. αρ. 44. Χωρισμένο σε δύο τομίδια, ο πρώτο τόμος εκ 106 φύλλων και ο δεύτερος εκ 408 περιέχει τα Στοιχεία Αριθμητικής. Πρόκειται για χειρόγραφη αντιγραφή της Αριθμητικής η οποία εκδόθηκε στα 1818 στη Βιέννη. Στη ιστ΄ άγραφη σελίδα υπάρχει η εξής ενθύμηση: «και τόδε του Κυρίου Μανώλη παρά του οποίου η αντιγραφή αύτη 1861». Όμως, το 6 στη χρονολογία 1861 προστέθηκε μεταγενέστερα αντικαθιστώντας προφανώς άλλον αριθμό πριν αυτή την χρονολογία. Το εν λόγω χειρόγραφο καταδεικνύει την τεράστια απήχηση που είχε η Αριθμητική του Βενιαμίν στα σχολεία της εποχής εκείνης. Η διάδοση πολλών αντιγράφων της άσκησε σημαντική επίδραση στον πνευματικό χώρο του 19ου αιώνα. Στην ομάδα των χειρογράφων της μαθηματικής επιστήμης ανήκει και το υπ. αρ. 15. (17) χειρόγραφο, εκ φύλλων 97 και πολλών χωρίς αρίθμηση. Σητόβρωτο, γραμμένο κι αυτό στις αρχές του 19ου αιώνα, περιέχει την Αριθμητική και τα Στοιχεία της Ευκλείδειας Γεωμετρίας.
Ο Ιγνάτιος Μυτιληναίος, γνωστός ως Ιγνάτιος Σαρδέλλης, μαθητής του Βενιαμίν στην Ακαδημία Κυδωνιών, ήταν ο κάτοχος του υπ. αρ. 13. (15), χειρογράφου, εκ φύλλων 171, με τα Στοιχεία Μεταφυσικής και τα Στοιχεία Ηθικής. Ο Παπαδόπουλος - Κεραμεύς υποστηρίζει ότι το εν λόγω χειρόγραφο έχει γραφεί από τον Ιγνάτιο στις αρχές Νοεμβρίου του 1806. Ο Ιγνάτιος πέραν από μαθητής του Βενιαμίν υπήρξε και πιστός στις διδακτικές αρχές του δασκάλου του. Η διδακτική πορεία του από το 1804 και μετά είναι η εξής: δίδαξε στη νεοσύστατη σχολή καλλονής για έξι χρόνια. Στην Κωνσταντινούπολη έγινε οικοδιδάσκαλος. Το 1827 επέστρεψε στη Λέσβο και διαδέχθηκε τον Θεοφάνη Γρημάνη –άλλον ένα μαθητή του Βενιαμίν στις Κυδωνίες- στη διεύθυνση του Φροντιστηρίου Μυτιλήνης. Το 1834 διδάσκει στη Σμύρνη ως διευθυντής της Ευαγγελικής Σχολής. Το 1837 τον βρίσκουμε ξανά να διδάσκει στο Ελληνικό Σχολείο της Μυτιλήνης. Οι μαθητές του Βενιαμίν στην Ακαδημία Κυδωνιών ήσαν πολλοί. Αλλά μέχρι σήμερα, όμως, δεν έχουμε ένα κατάλογο με ονόματα και το έργο τους.
Τα Στοιχεία της Μεταφυσικής είναι ένα πυκνογραμμένο χειρόγραφο που το περιεχόμενο δεν είναι το ίδιο με του βιβλίου που εκδόθηκε στη Βιέννη το 1820. Αποτελείται από 183 σελίδες χαρτιού, με ευανάγνωστη γραφή η οποία μοιάζει με εκείνη το χειρογράφου της Αριθμητικής και των Στοιχείων της Ευκλείδειας Γεωμετρίας, ομοιότητα που συνηγορεί ότι και το χειρόγραφο της Αριθμητικής είναι γραμμένο από τον Ιγνάτιο Σερδέλλη.
Στο δεύτερο μέρος του ίδιου χειρογράφου βρίσκονται τα Στοιχεία Ηθικής. Πρόκειται για ένα καλογραμμένο χειρόγραφο, το οποίο περιλαμβάνει και το οκτώ κεφάλαια όπως αυτά εκδόθηκαν στην κριτική έκδοση που έκανε η κα Ρωξάνη Αργυροπούλου στα 1994, με κατατοπιστική εισαγωγή[8]. Χειρόγραφα των Στοιχείων Ηθικής συναντούμε και σε άλλες βιβλιοθήκες τόσο της Λέσβου (στη Βιβλιοθήκη «Η Ανάπτυξις» στην Αγιάσο, δύο χειρόγραφα) όσο και στη Βικελαία Βιβλιοθήκη στο Ηράκλειο Κρήτης, στη Βιβλιοθήκη της Μονή Βατοπεδίου Αγίου Όρους, στην Εθνική βιβλιοθήκη της Ελλάδος, στη Βιβλιοθήκη της Ρουμανικής Ακαδημίας και στη Βιβλιοθήκη του «πατριάρχη» της Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού, Απόστολου Ε. Βακαλόπουλου. Τρία ακόμα χειρόγραφα, της συλλογής Α. Κολλυβά, της Λέσχης Πλωμαρίου και της Βιβλιοθήκης του Εμμανουήλ Μουχτούρη, σχολάρχη Πλωμαρίου είναι απολεσθέντα.
Τα Στοιχεία Ηθικής και τα Στοιχεία Μεταφυσικής είναι έργα του Βενιαμίν που το ένα συμπληρώνει το άλλο. Δυο τρεις νύξεις για την έννοια της ηθικής επιθυμώ να κάνω μιας και σήμερα πολύς λόγος γίνεται για επιστροφή της ηθικής, με παλιά και νέα ερωτήματα για τον άνθρωπο και τον κόσμο. Πριν κάμποσο καιρό είχα την ευκαιρία να μελετήσω ολόκληρο το χειρόγραφο των Στοιχείων Ηθικής. Και διαπίστωσα ότι πολλά στοιχεία της είναι άκρως επίκαιρα. Δεν χωρά αμφιβολία ότι η ηθική σκέψη, από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα είναι απαξιωμένη, έχει περιπέσει σε ανυποληψία. Όχι μόνο στο διανοητικό επίπεδο αλλά και στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια διαπιστώνουμε ότι η ηθική σκέψη επιστρέφει στην πνευματική σκηνή αλλά με διαφορετικό τρόπο από ότι ήταν στο παρελθόν. Ο Βενιαμίν Λέσβιος, στα χρόνια που έγραφε και προφανώς δίδασκε ηθικές έννοιες, παρατηρεί ότι, στα σχολεία υπήρχε παντελή έλλειψη της διδασκαλίας τους. Σήμερα, λοιπόν, που η ηθική αρετή ως «δαπάνη των φυσικών δικαιωμάτων του ανθρώπου προς διατήρησιν των φυσικών δικαιωμάτων του άλλου» είναι στο προσκήνιο, ακόμη και ο καθορισμός των φυσικών δικαιωμάτων (οίκτος, ελεημοσύνη, δικαιοσύνη) και των φυσικών καθηκόντων (προστασία της ζωής και της περιουσίας του άλλου, μη παρεμπόδιση της βελτίωσης της ζωής, ελευθερία σκέψης και μη αφαίρεση της ελευθερίας του άλλου), ζητήματα που στην εποχή του με πρωτοποριακό τρόπο καταπιάστηκε ο Λέσβιος αυτός Διδάσκαλος του Γένους, αξίζει κανείς να τους δώσει την προσοχή του. Ο Βενιαμίν δίνει έμφαση στην ενότητα του εξωτερικού με τον εσωτερικό κόσμο. Μέσα από αυτή τη διευρυμένη οπτική του, η ηθική σκέψη καταδεικνύεται ως μια από τις παραμέτρους που ορίζουν την επαφή του ανθρώπου με την πολυδιάστατη πραγματικότητα.
Τα Στοιχεία Ηθικής, όπως και όλα τα έργο του Βενιαμίν, είχαν απήχηση στο αναγνωστικό κοινό, ακόμη και στο μέσο αναγνωστικό κοινό. Τρανταχτό παράδειγμα η ανάγνωσή της από Αγιασιώτη δημογέροντα και έφορο σχολείων Σπύρο Χατζηδημητρίου, που ως αντιγραφέας του υπ’ αρ. 316 χειρογράφου του Αναγνωστηρίου «Ανάπτυξις» της Αγιάσου, απευθυνόμενος σε αναγνώστες τους ωθεί να έρθουν σε επαφή με την εμβριθή και αμερόληπτη σκέψη του Βενιαμίν.
Τα Στοιχειά Μεταφυσικής γνωρίζουμε πως εκδόθηκαν το 1820. Γι’ αυτά η ιστορική, θεολογική και, κυρίως, η φιλοσοφική έρευνα έχει φέρει στο φως αξιόλογες μελέτες. Ενδεικτικά αναφέρω τον αλησμόνητο Παναγιώτη Κονδύλη[9]. Σήμερα πολλές από τις μελέτες και τα βιβλία του Κονδύλη είναι αξεπέραστα. Η θεώρησή του για τον Βενιαμίν είναι εναργής. Τα Στοιχεία Ηθικής, όμως, όσο ζούσε ο Βενιαμίν, δεν μπόρεσε να τα τυπώσει, παρότι είχε αναγγελθεί η έκδοση τους στο 6ο τεύχος του Λόγιου Ερμή, στα 1819. Το έργο του αυτό θεωρήθηκε ως αντιπαπικό γι’ αυτό και λογοκρίθηκε.
Η μελέτη και η καταγραφή της χειρόγραφης παράδοσης έργων Ελλήνων λογίων του Νεοελληνικού Διαφωτισμού είναι απαραίτητη. Ο πρώτος που έκαμε τιτάνιο αγώνα μελέτης και καταγραφής ήταν ο Γιάννης Καράς. Τα έργο του είναι σημείο αναφοράς. Ωστόσο, όσοι ερευνούμε λογίους της περιόδου του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, ουκ ολίγες φορές ερχόμαστε αντιμέτωποι με νέα δεδομένα γύρω από τη χειρόγραφη παράδοση των έργων τους. Η Ιστορική Βιβλιοθήκη του πάλαι ποτέ Γυμνασίου Μυτιλήνης, στον κατάλογο των χειρογράφων της έχει και άλλα έργα Ελλήνων λογίων του Νέου Ελληνισμού, του Ευγένιου Βούλγαρι, του Αδαμάντιου Κοραή, Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, αλλά και προηγούμενων αιώνων, του Θεόφιλου Κορυδαλλέα, του Σεβαστού Κυμινίτη, του Γεράσιμου Βλάχου. Η νέες γενιές μαθητών και μαθητριών, όσοι κι όσες έχουν το ακριβό προνόμιο στα σχολεία τους να έχουν βιβλιοθήκες σαν τη δική μας, αξίζει τον κόπο να ασχοληθούν με δράσεις που στοχεύουν στην εξοικείωσής τους με τη χειρόγραφη παράδοση και να εμπενευστούν από το βασικό γνώρισμα της επιστημονικής και φιλοσοφικοθεολογικής σκέψης του Βενιαμίν, ο οποίος ήθελε την παιδεία να είναι αναγκαία «εις πάντα άνθρωπον». Στο θλιβερό ελλαδικό εκπαιδευτικό μας σύστημα ο παρακάτω λόγος του Βενιαμίν μπορεί να λειτουργήσει ως αφύπνισης: «αν όμως η παιδεία ήναι αναγκαία εις πάντα άνθρωπον, περισσότερον ήθελεν είναι αναγκαία εις τους εν εξουσία. Καθότι οποίαν διοίκησιν έχει τις να κάμη άνευ γενικών προτάσεων, όταν η διοίκησις και το πολίτευμα, άλλο δεν είναι, ειμή προτάσεις γενικαί; Πως τις έχει να διευθύνη τα λογικά ζώα και να τα αποκαταστήση ευδαίμονα, αν αγνοή την καρδίαν του ανθρώπου; / Τούτο ήθελεν είναι ωσάν να ελάμβανέ τις εις τας ευατού χείραν την των ανθρώπων ζωή και να κάμνη τον ιατρόν, χωρίς να γινώσκη τα πάθη και τα βότανα. Και ποίον άλλο άραγε είναι το αίτιον της αθλιότητος των ανθρώπων, ειμή η άγνοια των εξουσιαστών; Η άγνοια λέγω των κακών, τα οποία εκτελούσιν εις του υπηκόους αυτών; Δια τούτο άριστα είπε ο Πλάτων “ότι τότε έσονται οι άνθρωποι ευδαίμονες, όταν ο ηγεμών φιλοσοφή”. Έπειτα, αν οι εν εξουσία ήναι απαίδευτοι, οποίους άραγε νόμους, έχουσι να διδάξωσι, δια να αποκαταστήσωσιν ευδαίμονα τον υπήκοον αυτών;» (ΣΤ΄. § 219)[10].
Στοιχεία Μεταφυσικής.
Στοιχεία Ηθικής.
Αριθμητική και Γεωμετρία Ευκλείδου Στοιχεία.
Άλγεβρα.
Στοιχεία Αριθμητικής.
[1] Αργυροπούλου, Δ. Ρ. (2003). Ο Βενιαμίν Λέσβιος και η ευρωπαϊκή σκέψη του δέκατου όγδοου αιώνα. Αθήνα: Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Της Ιδίας. (2019). Ο Βενιαμίν Λέσβιος: Οραματιστής και θεμελιωτής της ελευθερίας των Ελλήνων. Αθήνα. Ένα Συμπόσιο κι ένα Επιστημονικό Συνέδριο έχουν αποτιμήσει το έργο του κορυφαίου αυτού λογίου. Βλ. Πρακτικά Πενελλήνιου Συμποσίου Βενιαμίν Λέσβιος (Μυτιλήνη 28 - 30 Μαΐου 1982). Αθήνα 1985 & Νεοελληνικός Διαφωτισμός: Η περίπτωση του Βενιαμίν Λεσβίου, (Πλωμάρι, 19 -21 Ιουνίου 2009). Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου. Επιστημονική Επετηρίς Ιεράς Μητροπόλεως Μυτιλήνης, Ερεσού και Πλωμαρίου ΑΓΙΑ ΣΙΩΝ 4 (2009). Πρβλ. Επιστημονική Ημερίδα που έγινε στο Πλωμάρι (Λέσχη Πλωμαρίου «Βενιαμίν ο Λέσβιος»· 15 Σεπτεμβρίου 2018) με θέμα: «Το επιστημονικό και φιλοσοφικό έργο του Βενιαμίν Λεσβίου και η διαχρονική του αξία».
[2] Τσάτσος, Κωνσταντίνος. (1977). Ομιλίες 1975-1977. Αθήνα, σ. 52.
[3] Μανδαμαδιώτου, Μαρία. (2023). «Διαφωτισμός και Επανάσταση στο “Επάνω Μέρος της Ασίας”. Βενιαμίν Λέσβιος και “ήσσονες” λόγιοι στη Λέσβο και τις Κυδωνίες». Στο Διαφωτισμός και Φιλελληνισμός, Παιδεία και Έθνος: Όψεις της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Πάτρα, σ. 37. Επίσης, βλ. Της Ιδίας. (2021). «Η Δωδεκάχορδος κιθάρα του Σταυράκη Αναγνώστη και ο Διαφωτισμός στη Λέσβο: Νεωτερικές ιδέες και παραδοσιακές αντιστάσεις». Στο Κονδυλοφόρος. 19/36-59. Πρβλ. Βαφέας, Νίκος. - Μανδαμαδιώτου, Μαρία. (2023). Τα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου: Από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο Ελληνικό Κράτος (1876-1940). Αθήνα: Αλεξάνδρεια, σσ. 49-50.
[4] Καράς, Γιάννης. (1992-1993). Οι επιστήμες στην Τουρκοκρατία. Χειρόγραφα και έντυπα: Τα Μαθηματικά, τ. Α΄, σσ. 39-59 και Οι επιστήμες της Φύσης, τ. Β΄. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της “Εστίας», σσ. 35-53.
[5] Κεραμέως – Παπαδόπουλου, Αθανασίου. (1884). Μαυρογορδάτειος Βιβλιοθήκη: Ήτοι γενικός περιγραφικός κατάλογος των εν ταις ανά την Ανατολήν Βιβλιοθήκαις ευρισκομένων ελληνικών χειρογράφων καταρτισθείσα και συνταχθείσα κατ' εντολήν του εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου, τ. A'. Εν Κωνσταντινουπόλει: Τύποις Σ. Ι. Βουτυρά, σσ. 136-137.
[6] Τσερνόγλου. Γ. Αθανάσιος. (1991). Συμπληρωματικός κατάλογος χειρογράφων της παλαιάς γυμνασιακής Βιβλιοθήκης νυν του Α΄ Λυκείου Μυτιλήνης. Μυτιλήνη· [ανάτυπο από τα «Λεσβιακά», τ. ΙΓ΄. 1991 της Εταιρείας Λεσβιακών Μελετών], σ. 383. Διαβάζοντας αυτή την ενθύμηση η σκέψη μου πήγε στον Ουμπέρτο Έκο: «ο δανεισμός πρέπει να αποθαρρύται». «De Bibliotheca». Στο Περί Βιβλιοθηκών. Αθήνα: Άγρα, σ. 75.
[7] Τσερνόγλου, όπ.π., σσ. 354-355, 357-358.
[8] Λέσβιος, Βενιαμίν. Στοιχεία Ηθικής. Εισαγωγική - Σχόλια – Κριτικό Υπόμνημα Ρωξάνη Αργυροπούλου. Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών / Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Αθήνα 1994. Πρβλ. Παπαδόπουλος, Θανάσης. (1982). Οι φιλοσοφικές και κοινωνικοπολιτικές αντιλήψεις του Βενιαμίν Λεσβίου. ΑΘήνα: Κέδρος, passim.
[9] Κονδύλης, Παναγιώτης. (1988). «Η παρουσία της αρχαίας φιλοσοφίας στα Στοιχεία Μεταφυσικής του Βενιαμίν Λεσβίου», Στο Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός: Οι φιλοσοφικές ιδέες. Αθήνα: Ιστορική Βιβλιοθήκη Θεμέλιο, σσ. 213-224. Πρβλ. Μπέγζος, Μάριος. (2009). «Η Φιλοσοφία της Θρησκείας του Βενιαμίν Λεσβίου». Στο Νεοελληνικός Διαφωτισμός: Η περίπτωση του Βενιαμίν Λεσβίου, (Πλωμάρι, 19 -21 Ιουνίου 2009). Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου. Επιστημονική Επετηρίς Ιεράς Μητροπόλεως Μυτιλήνης, Ερεσού και Πλωμαρίου ΑΓΙΑ ΣΙΩΝ . 4/74-82.
[10] Λέσβιος, Βενιαμίν. Στοιχεία Ηθικής, σ. 234.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου