Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ
Οι αρχέτυπες εκδόσεις, σε αντίθεση με εκείνες που ονομάζονται παλαίτυπες ή παλαιότυπες και οι οποίες εκδόθηκαν μεταξύ του 1500 και 1600, είναι εκδόσεις που ξεκινούν από την αρχή της τυπογραφίας και χρονολογικά καλύπτουν το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα. Στην πλειονότητά τους κυκλοφόρησαν στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη. Πρόκειται για εκδόσεις απαράμιλλου εκδοτικού κάλλους, με τις περισσότερες να εκδίδονται σε τυπογραφία της Ιταλίας, κυρίως της Βενετίας και του Μιλάνου. Γνωστός Ιταλός ελληνιστής τυπογράφος ήταν ο Άλδος Μανούτιος, άριστος γνώστης ελληνικής γλώσσας, του οποίου η εκδοτική δραστηριότητα αναπτύχθηκε στη Βενετία. Χάρη στην τεράστια βοήθεια που του πρόσφεραν Έλληνες λόγιοι όπως ο Μάρκος Μουσούρος, ο Βησσαρίων ο Τραπεζούντιος, μετέπειτα καρδινάλιος και βιβλιοθηκάριος της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης και ο Αρσένιος Αποστόλης, κατόρθωσε να εκδώσει μια σειρά αρχαίων κλασικών συγγραφέων. Οι περίφημες Αλδινές Εκδόσεις σήμερα κοσμούν πολλές ονομαστές βιβλιοθήκες ανά τον κόσμο, μεταξύ αυτών και την Ιστορική Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου Μυτιλήνης. Αξίζει να σημειωθεί ότι, μέσα σε μια εικοσαετία (1495-1515) από το τυπογραφείο του Μανούτιου δημοσιεύθηκαν 130 περίπου εκδόσεις Ελλήνων και Λατίνων κλασικών, από τις οποίες οι είκοσι επτά ήταν αρχέτυπες (editions principes). Ανάμεσα σ’ αυτές ξεχωρίζουν η εκδόσεις έργων του Αριστοτέλη, του Αριστοφάνη και του Μουσαίου. Το πρώτο ελληνικό βιβλίο, το οποίο τυπώθηκε στο Μιλάνο στα 1476 ήταν η Επιτομή των οκτώ μερών του λόγου του Κωνσταντινοπολίτη λογίου Κωνσταντίνου Λάσκαρη. Επανέκδοση του έκαμε και ο Άλδος Μανούτιος στα 1494 στη Βενετία.
Προς το παρόν οι αρχέτυπες εκδόσεις της Ιστορικής Βιβλιοθήκης του Γυμνασίου Μυτιλήνης δεν μπορούν με σαφήνεια να καταγραφούν σε αριθμό. Κι αυτό γιατί στον χειρόγραφο κατάλογο του Αθανασίου Γ. Τσερνόγλου, τη μόνη μέχρι σήμερα ασφαλή πηγή όπου καταγράφεται ο πλήρης αριθμός των εντύπων της βιβλιοθήκης, μερικές από αυτές χρονολογικά είναι αταύτιστες. Η εδώ πρώτη μνεία αυτών των εκδόσεων δεν έχει σκοπό να καταγράψει έναν πλήρη κατάλογο – αυτό εν ευθέτω χρόνω θα γίνει σε άλλο άρθρο μου, το οποίο εκτενώς μαζί με την πλήρη καταγραφή των αρχετύπων, θα συμπεριλαμβάνει όλες τις Αλδινές εκδόσεις, μέχρι τα μέσα του 16ου αιώνα, και τέτοιες έχει αρκετές η Ιστορική Βιβλιοθήκη. Εδώ, λοιπόν, προβαίνω σε μια πρόχειρη καταγραφή, η οποία για πρώτη φορά έρχεται στο φως της δημοσιότητας. Δεδομένου ότι η Ιστορική Βιβλιοθήκη από τη δεκαετία του ’60 ήταν ερμητικά κλειστή για την ιστορική έρευνα –ελάχιστοι ήταν οι ερευνητές που κατάφερναν να έχουν πρόσβαση στον εσωτερικό χώρο της– η πλήρης καταγραφή των εντύπων ακόμη δεν έχει ολοκληρωθεί.
Στην περίοδο του πρώιμου ανθρωπισμού - ουμανισμού (δεύτερο μισό του 15ου αιώνα) στη Δύση, ιδιαίτερα στην Ιταλία, ευάριθμη ομάδα Ελλήνων λογίων (literati) –ανάμεσά τους οι Δημήτριος Χαλκοκονδύλης, Ιανός Λάσκαρις, Μανουήλ Χρυσολωράς, Θεόδωρος Γαζής και Μάρκος Μουσούρος- κατέστησαν δυνατή την έκδοση κειμένων της αρχαιοελληνικής γραμματείας. Αυτή η εκδοτική προσπάθεια οφειλόταν στη φιλομάθεια των ουμανιστών λογίων και στο ενδιαφέρον τους να μάθουν την ελληνική γλώσσα. Ο σημαντικότερος αρωγός της ήταν ο Άλδος Μανούτιος, θεμελιωτής της τυπογραφίας στην Βενετία, που κάλυψε την τεράστια ανάγκη για την όσο πιο αξιόπιστη έκδοση των κλασικών κειμένων. Για δύο σχεδόν δεκαετίες (1491-1516) η δραστηριότητά του δεν ήταν μόνο επαγγελματική αλλά και επιστημονική: εκδότης, παράλληλα γραμματικός και δάσκαλος, διέθετε τη γνώση και την ευαισθησία να θέσει στο κέντρο των ανθρωπιστικών ενδιαφερόντων την έκδοση ελληνικών και λατινικών κλασικών κειμένων. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, σε αρκετά από τα κλασικά κείμενα ο Άλδος ακολούθησε την πρακτική συνοδεία του ελληνικού κειμένου από λατινική μετάφραση, η οποία αποσκοπούσε στη δημιουργία ενός συγκεκριμένου κύκλου ουμανιστών λογίων, γνωστών ως studiosi - ο ίδιος στους προλόγους των εκδόσεών του τους αποκαλούσε «τοις σπουδαίοις». Στην εικοσαετία 1495-1515 δημοσιεύθηκαν από τον Άλδο 130 περίπου εκδόσεις Ελλήνων και Λατίνων κλασικών. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν οι εκδόσεις έργων του Αριστοτέλη, με εκείνη του Οργάνου όπως λεγόταν η συλλογή των επιστημολογικών έργων του Σταγειρίτη φιλοσόφου, αλλά και η έκδοση των Αναλυτικών Ύστερων. Στο διάστημα 1466-1500 οι αρχέτυπες εκδόσεις έργων του Αριστοτέλη είναι περισσότερες από κάθε άλλου αρχαίου Έλληνα συγγραφέα. Στην μνημειώδη δίτομη Ελληνική Βιβλιογραφία (1466-1800) του Θωμά Ι. Παπαδόπουλου, έκδοση της Ακαδημίας Αθηνών (1984, 1986) μέτρησα δεκαπέντε τέτοιες εκδόσεις. Το ενδιαφέρον των ουμανιστών λογίων προς τον Αριστοτέλη εξηγείται αν ληφθεί υπ’ όψιν το γεγονός ότι, οι μεταφράσεις έργων από τον 11ο αιώνα και εξής, από Άραβες φιλοσόφους όπως ο Αβικέννας και ο Αβερρόης, κατέστησαν δυνατή την πρόσληψη του έργου του στη Δύση.
Το Όργανον του Αριστοτέλη συγκαταλέγεται στη συλλογή αρχέτυπων εκδόσεων της Ιστορικής Βιβλιοθήκης του Γυμνασίου Μυτιλήνης. Πρόκειται για ένα καλοδιατηρημένο έντυπο, με δερματόδετη στάχωση. Στον κολοφώνα αναγράφεται ο εκδότης Άλδος Μανούτιος, ο τόπος και το έτος έκδοσης [Βενετία 1495].
Ανήκε στη βιβλιοθήκη του λογίου Μητροπολίτη Μυτιλήνης Μελετίου Φωτίου, όπου και η σφραγίδα του και, βέβαια, εκείνο που αξίζει να προσέξει κανείς είναι οι πάρα πολλές ενθυμήσεις και σημειώσεις που βρίσκονται σε σελίδες του εντύπου.
Σε επόμενο άρθρο μου θα παρουσιάσω και τις υπόλοιπες αρχέτυπες εκδόσεις της Ιστορικής Βιβλιοθήκης.
Υ.Γ. Η ψηφιοποίηση της συγκεκριμένης αρχέτυπης έκδοσης έγινε από δύο εξαιρετικούς μαθητές μου, που σήμερα είναι πρωτοετείς φοιτητές στα Πανεπιστημια Αθηνών και Κομοτηνής, την Στρατούλα - Παναγιώτα Σκοπελίτη και τον Μιχάλη Σαραντινό.
